Hoe komt Studiereader tot stand?

Hoe komt Studiereader tot stand?

Doordacht digitaliseren voor effectief en afwisselend onderwijs

Uitgeverij Deviant ontwikkelt de vernieuwende digitale leeromgeving Studiereader, waarin interactieve werkboeken en online oefenmateriaal samenkomen. Hoe gaat dat in zijn werk en wat komt daar allemaal bij kijken? In dit artikel komen medewerkers van Uitgeverij Deviant aan het woord over de totstandkoming van Studiereader. (Dit artikel verscheen eerder in Uitgeverij Deviant Magazine. Meer informatie)

Tijdens gastlessen wordt nagegaan hoe het werken met Studiereader bevalt.

Ze spreken over de samenwerking met docenten tijdens de ontwikkeling van Studiereader en over de rol die de onderliggende visie op digitaal onderwijs tijdens deze ontwikkeling speelt. Studiereader is de digitale leeromgeving van Uitgeverij Deviant waarin de boeken geïntegreerd worden met digitaal en interactief lesmateriaal, zoals online oefeningen, instructievideo’s en educatieve games. Om alle mogelijkheden van digitaal onderwijs te verkennen en te benutten, wordt Studiereader volledig in samenwerking met docenten, studenten en leerlingen ontwikkeld. Dit gebeurt tijdens een uitgebreide pilot waaraan tien roc’s en meer dan 600 studenten meedoen.

Adjunct-directeur Jos Brouwer: “Bij de ontwikkeling van Studiereader hechten we grote waarde aan het faciliteren van bewezen effectieve didactiek, zoals samenwerkend leren, peerfeedback en formatief evalueren. Daarbij houden we rekening met de keerzijden van digitaal onderwijs: niemand wil studenten of leerlingen een volledige schooldag achter een computer zien zitten. Studenten of leerlingen geven bovendien zelf ook aan dit niet te willen. Met Studiereader willen we effectief digitaal onderwijs mogelijk maken, zonder dat de kwaliteit van het onderwijs lijdt onder die digitalisering. Vandaar dat we in het ontwikkelproces zoeken naar een optimale balans tussen online en offline leren. Aantoonbaar leereffect staat altijd voorop.”

In eigen huis
Studiereader wordt geheel in eigen huis ontwikkeld. Een multidisciplinair ICT-team werkt bij Uitgeverij Deviant onder één dak samen met didactici en methodemakers. Jan Altevogt is als projectleider van Studiereader de spil tussen de verschillende afdelingen: “De programmeurs zijn onderdeel van het ontwikkelproces en zien het als hun taak om redacties te ondersteunen om te komen tot goed digitaal lesmateriaal. De intensieve samenwerking is heel efficiënt: als een ontwikkelaar ergens tegenaan loopt, kan hij direct bij een redactie langslopen om dingen te bespreken, en andersom natuurlijk ook.”

“Studiereader biedt een unieke kans om onderwijspraktijk en techniek samen te brengen.”

Suzanne Dieleman is als redacteur Nederlands verantwoordelijk voor het omzetten van de papieren methode Starttaal naar de digitale variant in Studiereader. Zij ziet ook veel voordelen van de interne samenwerking: “Externe ontwikkelaars hebben over het algemeen niet zoveel met onderwijs. Bij ons worden de ontwikkelaars als het ware in onze onderwijsideologie meegezogen. Zij gaan ook mee de klas in, zodat zij met eigen ogen kunnen zien of iets werkt of niet. Hierover kunnen ze vervolgens meteen in gesprek gaan met studenten, leerlingen en docenten.”

Een programmeur kijkt mee op het scherm van een leerling die met Studiereader werkt.

Pilots
Tijdens het schooljaar 2017-2018 neemt Uitgeverij Deviant samen met tien mbo-scholen door het hele land de proef op de som tijdens de Studiereaderpilot. Samen met studenten en docenten zoeken methodemakers en ontwikkelaars uit wanneer onderwijs wel en niet effectief is. Redacteuren met een lesbevoegdheid geven aan studenten op verschillende niveaus en in verschillende sectoren gastlessen met de methodes Starttaal (Nederlands) en Startrekenen (rekenen).

Rieke Wynia is als uitgeefdirecteur inhoudelijk verantwoordelijk voor de ontwikkeling van Studiereader. Zij onderschrijft het belang van de pilot: “Programmeurs kijken tijdens de lessen mee om te zien hoe er (digitaal) wordt geleerd. Zo kunnen zij nagaan wat dit betekent voor het optimaliseren van de functionaliteiten in Studiereader en voor het ontwikkelen van nieuwe functionaliteiten. Het is een unieke kans om de onderwijspraktijk en techniek samen te brengen.”

Het voornaamste doel van de pilot is om te achterhalen wat prettig werkt voor studenten, leerlingen en docenten en hoe Studiereader kan bijdragen aan effectiever en afwisselender onderwijs. “Natuurlijk hebben wij op basis van didactische uitgangspunten en eigen ervaringen een beeld van wat werkt”, stelt Jan. “Maar de pilot zal moeten uitwijzen of dit in de praktijk ook zo is. Digitaal biedt zowel voordelen als nadelen ten opzichte van papier. Tijdens de pilot gaan wij op zoek naar de juiste balans tussen online en offline leren.”

“Ons doel is om Studiereader volledig intuïtief te laten werken.”

Ook gaat er tijdens de pilot veel aandacht uit naar de zogenaamde user experience. Jan: “Als een gebruiker in Studiereader komt, moet hij gelijk snappen wat hij moet doen. Ook docenten die iets minder thuis zijn in de digitale wereld, moeten goed met Studiereader uit de voeten kunnen. Tijdens de pilot kijken we met gebruikers mee en meten we de klikbewegingen om te achterhalen of alles werkt zoals we het bedoeld hebben. Ons doel is om Studiereader volledig intuïtief te laten werken.”

Doordat studenten, leerlingen en docenten in een vroege fase betrokken zijn bij het ontwikkelproces van Studiereader, kunnen zij echt invloed uitoefenen op de uiteindelijke versie van Studiereader. Feedback wordt waar mogelijk direct door programmeurs opgepakt en inmiddels zijn de eerste verbeteringen al doorgevoerd.

Gastlessen
Tijdens de pilot geven verschillende redacteuren gastlessen. De docenten nemen het Studiereaderstokje vervolgens geleidelijk van hen over. Marloes Kramer is redacteur en onderwijskundige en verzorgt gastlessen met de methode Startrekenen. “De gastlessen stellen ons in staat om een vertrouwensband met studenten en leerlingen op te bouwen, zodat de studenten en leerlingen zich op hun gemak voelen op het moment dat wij met hen meekijken”, aldus Marloes.

“In de eerste twee maanden van de pilot werken de studenten en leerlingen uit de leerwerkboeken, zodat ze aan de lesmethode kunnen wennen”, vertelt Carrien Brinkman, die als redacteur Nederlands gastlessen met de methode Starttaal verzorgt. “Daarna gaan studenten en leerlingen met de methode in Studiereader aan het werk. Aan het einde van de pilot kunnen we dus de effectiviteit van offline leren vergelijken met die van online leren.” “En dat niet alleen”, vult Rieke haar collega aan. “We kunnen ook uitzoeken hoe de uitkomsten van toegepast wetenschappelijk onderzoek zich verhouden tot de toepassing ervan in de dagelijkse onderwijspraktijk. Iets kan bewezen effectief zijn, maar dat wil niet zeggen dat alles in elke situatie werkt. En dat blijkt in de praktijk ook.”

Leereffect
Leereffect speelt een belangrijke rol bij de ontwikkeling van Studiereader. Marloes: “Tijdens de pilot willen we inzichtelijk maken hoe we met Studiereader het leereffect kunnen vergroten. Na de pilot vergelijken we de resultaten van online en offline leren met elkaar en zien we wat heeft geholpen om een zo groot mogelijk leereffect te bereiken. Zo gaan we bijvoorbeeld na hoe het structureel inzetten van persoonlijke leerdoelkaarten het eigenaarschap van studenten en leerlingen kan vergroten. Ook maken we het leren voor studenten en leerlingen zichtbaar door portfolio-opdrachten en bewijstaken aan te bieden en naast peerfeedback ook met whole class feedback te werken.”

“Het is een grote uitdaging om de didactische principes uit de methodes in te passen in Studiereader”, zegt Carrien. “Tijdens de pilot moet blijken of ze ook in een digitale leeromgeving standhouden. Ik zie op dit gebied overigens grote voordelen van online leren. Bij het zichtbaar maken van leren komt bijvoorbeeld veel papierwerk kijken, zoals het invullen en verwerken van feedbackformulieren. Het is fijn dat alle documentatie straks digitaal en op één centrale plek beschikbaar is.”

Docenten, programmeurs en methodemakers evalueren een gastles.

Integratie van lesmateriaal
In Studiereader wordt al het beschikbare lesmateriaal van Uitgeverij Deviant in één omgeving geïntegreerd. “Dit maakt het makkelijker om in de lessen afwisseling te bieden”, zegt Marloes. “Bij rekenen bieden we bijvoorbeeld de theorie en oefeningen in de leerwerkboeken, en online bieden we oefeningen en toetsen, 3D- en virtual reality-games, examentraining en uitlegfilmpjes. Studiereader maakt het mogelijk om een 3D-game of uitlegfilmpje precies aan te bieden op de plek in de leerroute waar dat onderwerp wordt behandeld.”

“Binnen het digitaliseren moeten we voortdurend afwegen wanneer iets wel of geen meerwaarde heeft voor het leereffect.” Suzanne: “Hoewel er veel digitale leermiddelen op de markt zijn, bestaat er nog geen digitale leeromgeving die een totaalpakket biedt. Docenten, studenten en leerlingen vinden in Studiereader al het benodigde lesmateriaal op één plek en kunnen hierbij beschikken over diverse handige functionaliteiten, zoals een voortgangsmodule en feedbackmogelijkheden. Ook kan een student of leerling zijn werk opslaan in een portfolio, zodat alles in een handig overzicht bij elkaar staat.”

Ontwikkeling zichtbaar maken
Docenten krijgen in Studiereader verschillende mogelijkheden om studenten of leerlingen meer eigenaarschap over het leerproces te geven. Zo houdt de student of leerling een eigen portfolio bij en kan de student of leerling in het systeem de docent of een medeleerling om feedback vragen. Carrien: “We streven ernaar om, voor zowel de docent als de student of leerling zelf, de ontwikkeling van de student of leerling zichtbaar te maken. Daarvoor ontwikkelen we verschillende tools. Een goed voorbeeld hiervan zijn de leerdoelkaarten, waarmee studenten of leerlingen zichzelf per onderdeel steeds opnieuw moeten inschalen. Dit werkt enorm motiverend: studenten of leerlingen weten waar ze staan, waar ze naartoe moeten en waaraan ze moeten werken om daar te komen.”

“Digitalisering is geen doel op zich, maar moet een middel zijn om tot effectiever en afwisselender onderwijs te komen.”

De leerdoelkaarten worden tijdens de pilot eerst op papier getest in de klas. Ontwikkelaars kijken mee hoe docenten en leerlingen in de praktijk omgaan met de leerdoelkaarten. Jan: “Zo zien we welke rol de leerdoelkaarten tijdens de les spelen en kunnen we bedenken hoe we deze kaarten kunnen omzetten naar een effectieve digitale variant.”

“Er bestaat een kans dat tijdens de pilot blijkt dat deze leerdoelkaarten beter werken als je ze op papier aanbiedt”, vult Rieke aan. “In een eerder stadium hebben we bijvoorbeeld al geconstateerd dat digitaal aantekeningen maken minder effectief is dan aantekeningen maken op papier. Digitaal verwerkt de student of leerling de informatie minder goed, omdat hij niet of minder hoeft af te wegen welke informatie echt belangrijk is. Studenten of leerlingen typen namelijk veel sneller dan ze schrijven. Daarom hebben we in Studiereader de velden om digitaal aantekeningen te maken verwijderd. Aantekeningen maken gebeurt gewoon weer op papier. We wegen voortdurend af of iets wel of geen meerwaarde heeft voor het leereffect. Bij sommige opdrachten is nu eenmaal fysiek kladpapier nodig. In zo’n geval geven didactische afwegingen de doorslag.”

Leerwerkboeken zijn in Studiereader in digitale en interactieve vorm beschikbaar.

Doordacht digitaal
Uit verschillende onderzoeken blijkt dat digitaal onderwijs niet automatisch leidt tot beter onderwijs. Rieke: “Digitalisering in het onderwijs is onontkoombaar, maar zolang je niet weet wat het oplevert, is het zoeken naar een manier waarop digitaal lesmateriaal wel toegevoegde waarde heeft voor het leren. Digitalisering is geen doel op zich, maar moet een middel zijn om tot effectiever en afwisselender onderwijs te komen. Een duidelijke visie op de relatie tussen ict en leereffect is daarom noodzakelijk. Daar moet je met alle betrokkenen ook veel over praten. Tijdens de lessen blijkt bijvoorbeeld dat studenten of leerlingen hierover een uitgesproken mening hebben. Zij zitten vaak helemaal niet te wachten op enkel digitaal onderwijs. Studenten of leerlingen hebben vooral behoefte aan uitleg, begeleiding en afwisseling.”

“Ik zie schoolbesturen vaak worstelen met het ontwikkelen van een visie op digitaal onderwijs”, zegt Suzanne. “Ze vinden dat er ‘iets met digitaal’ moet gebeuren en verplichten studenten of leerlingen vervolgens om een laptop aan te schaffen. Maar dat betekent nog niet dat docenten weten wat ze er precies mee moeten of kunnen doen. Vaak zetten ze de studenten of leerlingen dan achter de laptop aan het werk, omdat het anders zonde van de laptops is. Dat is natuurlijk niet het juiste uitgangspunt.”

“We zetten niet blind in op volledig digitaal onderwijs.”

In het adviesrapport ‘Doordacht digitaal’ van de Onderwijsraad wordt het belang van een gedegen visie op onderwijs en ict ook aangestipt. Rieke: “De Onderwijsraad stuurt aan op meer samenwerking tussen uitgevers en het onderwijsveld om de rol van digitale leermiddelen binnen het hedendaagse onderwijs te bepalen. Met de Studiereaderpilot hebben we denk ik een belangrijke stap gezet om de samenwerking met het onderwijsveld te initiëren en intensiveren.”

Niet de makkelijke weg
De ontwikkeling van Studiereader is voor alle betrokkenen een leerproces. Jan: “Het is de eerste keer dat we zo’n grootschalige pilot uitvoeren en er zijn vooraf geen garanties met betrekking tot de uitkomst. Maar de pilot levert ons hoe dan ook waardevolle informatie op. Als bepaalde dingen niet werken, gaan we op zoek naar een manier die wel werkt. Zo weten we zeker dat Studiereader echt effectief is.”

Jos: “De pilot is een flinke investering, maar dat vinden we het waard. Uiteindelijk leidt het namelijk tot effectiever en afwisselender onderwijs. Wij kiezen hiermee niet voor de makkelijke weg en zetten niet blind in op volledig digitaal onderwijs. Je zult ons ook niet horen zeggen dat ‘gepersonaliseerd leren’ of ‘adaptief leren’ dé routes zijn naar beter onderwijs. Wij gaan voor doordachte digitalisering, waarbij we kijken wat in de klas echt werkt. En dat kan zelfs per klas nog verschillend zijn. Zo zullen we uiteindelijk de optimale balans tussen online en offline vinden.”

“Wij geloven niet dat enkel digitaal leren voor de student of leerling het beste resultaat oplevert, en dus zullen we ook papieren lesmateriaal blijven ontwikkelen”, zegt Rieke. “Uiteindelijk is en blijft onderwijs een intermenselijk proces: het contact tussen de docent en de student of leerling en de studenten of leerlingen onderling is in het leerproces essentieel. De kracht en de vaardigheden van de docent zijn vaak doorslaggevend. Met Studiereader ondersteunen we docenten zo goed mogelijk in het geven van effectiever onderwijs.”

Meer informatie over Studiereader     Studiereader bestellen     Uitgeverij Deviant Magazine aanvragen