09-07-2026
De leerwerkboeken van onze burgerschapsmethode VONK zijn beschikbaar voor niveau 2 en niveau 3-4! De digitale variant is vanaf augustus beschikbaar.
Dalende leesvaardigheid
De coronapandemie – en als gevolg daarvan de vele schoolsluitingen en het thuisleren – wordt door PISA, het Programme for International Student Assessment, aangehaald als een van de mogelijke oorzaken van de wereldwijde daling van leesvaardigheid bij vijftienjarigen.1
Deze daling is bij Nederlandse jongeren echter een stuk sterker dan bij jongeren uit andere landen. Waar de Nederlandse (basisschool)leerling van 2011 tot 2016 nog relatief goed, stabiel én bovengemiddeld presteerde op leesvaardigheid2, is dit in 2022 anders. Voor het eerst in jaren duiken we onder het wereldwijde gemiddelde.
Naar de oorzaken hiervan is nog geen grondig onderzoek gedaan, maar wel enig. Zo blijkt dat Nederlandse scholieren op de basis- en middelbare school in vergelijking met kinderen uit andere landen het minste plezier hebben in lezen. Dit leesplezier is sinds 2009 dalende.3 Aanvullend hierop laat onderzoek op basis van de data van PISA-2018 zien dat minder leesplezier in Nederland (maar ook Duitsland en Vlaanderen) ervoor zorgt dat jongeren minder lezen. En minder lezen hangt weer samen met een lagere leesvaardigheid.4
Structurele leesbevordering
Om de leesmotivatie en leesvaardigheid te verhogen, zijn er tal van campagnes en projecten in het leven geroepen. Zo maakt Stichting Lezen zich sterk voor het bevorderen van leesplezier door het leesklimaat thuis, in de kinderopvang en op school te verrijken. Wat betreft school is er een grote rol voor educatieve uitgevers weggelegd. Het SLO ziet dat veel scholen, aan de hand van de bestaande lesmethodes Nederlands, verkaveld taalonderwijs aanbieden. Dit houdt in dat de taalvaardigheden los van elkaar worden behandeld. Bovendien zien ze dat sommige onderdelen, zoals spelling, het lezen van zakelijke teksten en traditionele grammatica, veel aandacht krijgen. Terwijl andere onderdelen juist worden verwaarloosd: fictie/literatuur, mondelinge taalvaardigheid en schrijfvaardigheid.5
Rijke teksten in DOEN Nederlands
Bovenstaande onderzoeksresultaten en -conclusies heeft Uitgeverij Deviant meegenomen in de ontwikkeling van een nieuwe methode: de mbo-methode DOEN Nederlands op niveau 2F en 3F. Hierin is een structurele en belangrijke plaats ingeruimd voor leesvaardigheid. Om de leesvaardigheid van studenten te verhogen, maar ook om het leesplezier weer terug te brengen. DOEN Nederlands bestaat uit drie delen en een examenvoorbereiding. Ieder deel, dat raakt aan een ander aspect uit het leven van de student, eindigt met ‘Fictie’. Hierin lezen studenten een rijke tekst. Rijke teksten zijn teksten die ‘motiveren om (verder) te lezen en bijdragen aan de taal- en cognitieve ontwikkeling. Ze zetten aan tot nadenken, praten, begrip, interpretatie, verbeelding en zelf schrijven.’6
In elk fictieonderdeel van DOEN hebben we gekozen voor een tekst die iets boven het niveau van de studenten ligt. Bovendien krijgen studenten te maken met een gevarieerd aanbod: literaire romans worden afgewisseld met poëzie en songteksten. Het is belangrijk dat de teksten dicht bij de belevingswereld van de studenten liggen. Dit zorgt voor meer intrinsieke motivatie, wat op termijn een positieve invloed blijkt te hebben op de leesontwikkeling: ‘Intrinsiek gemotiveerde kinderen en jongeren blijven langer lezen en behouden een positieve leesattitude.’7
Close reading: een interactieve aanpak
Vernooij en Mijs stellen dat ‘methoden voor begrijpend lezen vaak meer tijd besteden aan de voorbereiding van het lezen dan aan het lezen zelf.’8 Hierbij kijken leerlingen en studenten eerst naar onder andere achtergrondinformatie en de context, illustraties, het stellen van doelen, waardoor er nauwelijks tijd overblijft voor het lezen zelf.9
Daarom behandelt DOEN de rijke teksten door middel van close reading. Dit is een leesaanpak waarmee leerlingen en studenten echt de tekst induiken. Door deze intensief en herhaald te lezen, gaan ze hem steeds beter begrijpen. Herhaald lezen is een evidence-based strategie om het gemak waarmee jongeren lezen en hun leesbegrip te verhogen.10 Maar vooral door er met elkaar over te praten, kunnen ze de tekst doorgronden en van elkaar leren. Dat gebeurt dan ook veel in DOEN Nederlands.
Studenten lezen een tekst in drie rondes, waarna telkens een vraag centraal staat:
Leesronde 1: Wat zegt de tekst?
Leesronde 2: Hoe wordt het in de tekst gezegd?
Leesronde 3: Wat is de diepere betekenis van de tekst?
Als docent ga je veelvuldig in gesprek met je studenten. Door samen te overleggen en interpretaties te delen wordt de les heel interactief. Tijdens deze interactie met de studenten kun je goed laten zien dat er vaak geen één juist antwoord is en dat je een tekst op meerdere manier kunt bekijken.
Door de juiste vragen te stellen én door de verschillende inzichten van hun klasgenoten gaan studenten de tekst, die ze voorheen misschien als ‘te lastig’ zouden ervaren, steeds beter begrijpen. En gaan ze het steeds leuker vinden om te lezen. Niet alleen kan dit het leereffect versterken.11 Ook kan het bijdragen aan de succeservaringen van studenten. Wat het geloof in eigen kunnen weer vergroot.12 Dit heet de ‘positieve leesspiraal’: het verhogen van de intrinsieke leesmotivatie en het leesplezier, wat weer een grotere leesvaardigheid als resultaat heeft.13
Voorbeeld: De beesten
In Deel 1 – Jezelf zijn uit DOEN Nederlands 3F lezen studenten een fragment uit de roman De beesten van Gijs Wilbrink. Na elke leesronde Na de eerste leesronde wordt studenten gevraagd om de personages die in het fragment voorkomen op te schrijven en het verhaal in eigen woorden kort samen te vatten. Na de tweede leesronde stellen we vragen over de relaties tussen de verschillende personages en de manier waarop de ik-persoon naar de andere personages kijkt. Na de laatste leesronde laten we studenten kijken naar de diepere betekenis van het fragment. Telkens gaan de studenten het gesprek aan met elkaar om antwoorden te vergelijken en uit te wisselen. Daarna kun je met gerichte en concrete vragen een klassikaal gesprek op gang brengen.
Taalvaardigheden gecombineerd
In DOEN Nederlands koppelen we het lezen van de rijke teksten aan de ontwikkeling van schrijfvaardigheid en spreekvaardigheid. Het combineren van taalvaardigheden komt in de gehele methode terug. Ook in het onderdeel ‘Fictie’ zien we veel kansen om de taalvaardigheden gecombineerd aan te bieden. Dit verhoogt namelijk het leereffect. Zo blijkt uit onderzoek dat het tekstbegrip van studenten verbetert wanneer ze vragen over de tekst beantwoorden of belangrijke dingen uit de tekst noteren.14
Verkaveld onderwijs is vaak arm aan betekenisvolle context (denk aan het leren van woordenrijtjes). Gecombineerd taalonderwijs sluit echter goed aan op de natuurlijke taalverwerving van kinderen en jongeren; ook hierbij ontwikkelen de verschillende taalvaardigheden zich namelijk in samenhang met elkaar. Hierdoor biedt gecombineerd taalonderwijs veel mogelijkheden om context toe te voegen die aansprekend is voor studenten: (taal)situaties waarmee ze in het dagelijks leven ook te maken krijgen. En dat loont, want taken waarbij studenten kunnen putten uit hun eigen ervaringen zijn effectief bij het oefenen met taalvaardigheden.
15 Daarom koppelen we de tekstfragmenten in het fictie-onderdeel van DOEN Nederlands altijd aan het persoonlijke leven van de student.
Belangrijk instrument
Close reading is een zeer effectieve aanpak om tekstbegrip te verhogen en de leesvaardigheid van studenten te vergroten. Zeker in combinatie met het aanbieden van rijke teksten die dicht bij de belevingswereld van studenten liggen. Hiermee is close reading een belangrijk instrument in het weer leesvaardig maken van Nederlandse jongeren.
Wil je meer weten over close reading? Volg dan onze workshop leesbevordering. Ben je benieuwd naar DOEN Nederlands? Bekijk onze website of neem contact op met een van onze methodespecialisten.
Voetnoten
1 Meelissen et al, p. 117
2 Gubbels, J, Netten, A, Verhoeven, L, p. 92
3Stichting Lezen, p. 4
4Dood, C, Gubbels, J, & Segers, P. C. J, p. 42
5Berg, F van den, p. 22
6Stichting Lezen, p. 14
7Stichting Lezen, p. 10
8Vernooij, K, Mijs, M, p. 22
9Vernooij, K, Mijs, M, p. 23
10Therrien, W, J, p. 252
11Vernooij, K, Mijs, M, p. 23
12Stichting Lezen, p. 11
13Stichting Lezen, p. 11
14Vanbuel, M, p. 28
15Vanbuel, M, Boderé, A, Branden, K van den, p. 19
Literatuurlijst
Berg, F van den, Taaldomeinen in samenhang. “Het taalonderwijs wordt er leuker van”. In: SLO context po, nummer 13 (juni 2016).
Dood, C., Gubbels, J., & Segers, P. C. J, PISA-2018 De verdieping: Leesplezier, zelfbeeld bij het lezen, leesgedrag en leesvaardigheid en de relatie daartussen. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands (2020).
Gubbels, J, Netten, A, Verhoeven, L, Vijftien jaar leesprestaties in Nederland: PIRLS-2016. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands, Radboud Universiteit, Behavioural Science Institute (2017).
Meelissen, M. R. M, Maassen, N. A. M, Gubbels, J, van Langen, A. M. L, Valk, J, Dood, C, Derks, I, In ’t Zandt, M, Wolbers, M, Resultaten PISA-2022 in vogelvlucht. Universiteit Twente (2023), https://doi.org/10.3990/1.9789036559461.
Stichting Lezen, De doorgaande leeslijn. De leesontwikkeling van 0-20 jaar. Amsterdam: Stichting Lezen (2020).
Therrien, W, J, Fluency and Comprehension Gains as a Result of Repeated Reading: A Meta-Analysis. In: Remedial and Special Education, vol. 25, nummer 4, Hammill Institute on Disabilities (juli/augustus 2004).
Vanbuel, M, Begrijpend lezen in het basisonderwijs: hoe ziet effectief leesonderwijs eruit? 32ste HSN-Conferentie, KU Leuven, Centrum voor Taal en Onderwijs.
Vanbuel, M, Boderé, A, Branden, K van den, Helpen talenbeleid en taalscreening taalgrenzen verleggen? Een reviewstudie naar effectieve taalstimuleringsmaatregelen. SONO Steunpunt Onderwijs Onderzoek, research paper SONO, OL1.5/1, Gent (januari 2017).
Vernooij, K, Mijs, D, Beter tekstbegrip door intensief lezen. ‘Close reading’ onder de loep. In: LBRT. Tijdschrift voor remedial teaching, nummer 5 (2016).
